دوفصلنامه از اصول اخلاقی کمیتۀ اخلاق در انتشار یا «کُپ» (https://publicationethics.org) پیروی می‌کند و انتظار دارد نویسندگان به استانداردهای صداقت، شفافیت و گزارش‌دهی پایبند باشند. سامانة آموزش و آزمون اخلاق پژوهش «آوا» (http://ava.irandoc.ac.ir) می‌تواند نقطة شروعی برای آشنایی با مفاهیم و مصادیق اخلاق پژوهش باشد.
اصالت، سرقت علمی و انتشار هم‌پوشان
نویسندگان باید اطمینان یابند که اثر آن‌ها اثری به‌طور کامل اصیل است.
ـ سرقت علمی: ارائۀ کار، داده‌ها، متن یا نظریۀ دیگران به نام خود، غیراخلاقی و غیرقابل قبول است. این امر شامل کپی‌برداری غیرمجاز، نقل‌قول غیرمستقیم بدون ارجاع، یا ادعای مالکیت بر نتایج پژوهش دیگران است. نشریه از سامانة همانندجو (https://tik.irandoc.ac.ir) برای بررسی مقاله‌های ارسالی استفاده می‌کند.
ـ استناد مناسب: اگر از کلمات یا آثار دیگران استفاده شده است، باید به‌درستی استناد یا نقل‌قول شود و در صورت نیاز، مجوزهای لازم گرفته شود. اطلاعاتی که به‌صورت خصوصی به‌دست آمده‌اند (مانند مکاتبه‌ها یا گفت‌وگوها) نیازمند اجازۀ کتبی صریح از منبع اصلی هستند.
ـ انتشار چندگانه یا هم‌پوشان: نویسندگان نباید مقاله‌هایی را که اساساً یک پژوهش واحد را توصیف می‌کنند، در بیش از یک نشریۀ اصلی منتشر کنند. ارسال هم‌زمان یک مقاله (یا مقاله‌ای با محتوای اساساً مشابه) به چندین نشریه، غیراخلاقی و غیرقابل قبول است.
ـ تکه‌تکه کردن مقاله: یک مطالعۀ واحد نباید به‌صورت نامناسب به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم شود تا تعداد مقاله‌های ارسالی افزایش یابد.
ـ بازاستفادۀ مجاز: استثناها شامل نسخه‌های پیش‌چاپ، چکیده‌ها، سخنرانی‌های منتشرشده یا پایان‌نامه‌های دانشگاهی است، مشروط بر اینکه در زمان ارسال مقاله افشا شوند. در صورت بازاستفاده از آثار پیشین، باید استناددهی و ارجاع متقابل به‌درستی انجام شود تا از «خودسرقت علمی» یا بازیافت متن جلوگیری شود.
استفاده از هوش مصنوعی مولد و افشای آن
اگرچه ابزارهای هوش مصنوعی مولد می‌توانند به نویسندگان کمک کنند، اما مسئولیت‌پذیری انسانی و شفافیت در بالاترین اولویت قرار دارد. بنابر سیاست‌های نشریه، هوش مصنوعی نمی‌تواند به‌عنوان نویسنده معرفی شود و هرگونه استفاده از آن در نگارش یا تحلیل باید به‌طور شفاف گزارش شود. در جدول زیر، خلاصه‌ای از سیاست‌های نشریه در این زمینه آمده است.
|
نوع فعالیت |
سیاست نشریه |
|
نویسندگی |
ابزارهای هوش مصنوعی به‌عنوان نویسنده معرفی نشوند. |
|
تولید محتوا |
برای خلق یا پیش‌نویس بخش‌های اساسی (چکیده، پیشینه، نتیجه‌گیری) استفاده نشود. |
|
تولید داده |
تولید، دستکاری یا گزارش داده‌ها و آمارها با هوش مصنوعی مجاز نیست. |
|
ویرایش ادبی |
استفاده برای بهبود وضوح زبان، دستور زبان و خوانایی متنِ اصلی نویسنده مانعی ندارد. |
|
خلق تصاویر |
برای خلق تصاویر استنادی یا هنری مجاز نیست؛ مگر اینکه بخشی از روش‌شناسی تحقیق باشد (با ذکر دقیق در متن). |
|
افشا |
استفاده از هوش مصنوعی مولد با ذکر نام ابزار، نسخه و هدف در بخشی مجزا پیش از منابع اعلام شود. |
مسئولیت نهایی نویسندگان
نویسندگان مسئول راستی‌آزمایی دقیق خروجی‌های تولیدشده با هوش مصنوعی هستند. این مسئولیت شامل این موارد است: 1. بررسی منابع: اطمینان از درستی مراجع؛ زیرا هوش مصنوعی ممکن است منابع ساختگی یا نادرست ارائه دهد؛ 2. حفاظت از داده‌ها: اطمینان از اینکه استفاده از این ابزارها، حریم خصوصی داده‌های پژوهش و حقوق مالکیت فکری را نقض نمی‌کند؛ 3. پاسخ‌گویی: نویسندگان باید مطئمن باشند که محتوای نهایی بازبینی‌شده و مسئولیت کامل اعتبار آن را می‌پذیرند.
رویه‌های اخلاقی در پژوهش (آزمودنی‌های انسانی/ حیوانی)
در صورتی که پژوهش شامل شرکت‌کنندگان انسانی، جانوران یا داده‌های حساس باشد، مستندات اخلاقی و قانونی باید به‌طور کامل ارائه شوند:
ـ شرکت‌کنندگان انسانی: پژوهش باید مطابق با دستورالعمل‌های ملی و سازمانی انجام شود. نویسندگان باید تأیید کنند که رضایت آگاهانه از شرکت‌کنندگان (یا نمایندگان قانونی آن‌ها) گرفته شده است (https://www.apaservices.org/practice/business/management/informed-consent و https://www.who.int/docs/default-source/ethics/process-seeking-if-printing.pdf?sfvrsn=3fac5edb_4). همچنین رعایت اصول بیانیۀ هلسینکی (https://www.wma.net/policies-post/wma-declaration-of-helsinki) در همۀ مراحل پژوهش الزامی است.
ـ تأییدیۀ اخلاقی: در صورت نیاز، مقاله باید حاوی بیانیه‌ای باشد که تأیید کند پژوهش مصوبۀ کمیتۀ اخلاق سازمانی یا ملی را دریافت کرده است. این بیانیه باید شامل نام و محل کمیته، شمارۀ مصوبه و تاریخ تأیید باشد. ارائه‌ندادن این مستندات می‌تواند به رد مقاله منجر شود.
ـ آزمودنی‌های حیوانی: پژوهش‌های حیوانی باید از اصول 3R (جایگزینی، کاهش و اصلاح - Replacement, Reduction, Refinement) پیروی کنند (https://nc3rs.org.uk/who-we-are/3rs). رعایت دستورعمل‌هایی مانند ARRIVE (https://arriveguidelines.org) و ارائۀ تأییدیۀ اخلاقی سازمانی در این مورد اجباری است.
ـ موارد خطرزا: اگر پژوهش شامل مواد شیمیایی، فرآیندها یا تجهیزاتی است که خطرهای ذاتی غیرمعمولی دارند، نویسنده باید آشکارا این خطرها را شناسایی و اعلام کند.
تضاد منافع
نویسندگان موظف‌اند هرگونه رابطۀ مالی یا شخصی که می‌تواند به‌طور نامناسبی بر نتایج کار آن‌ها تأثیر بگذارد، افشا کنند. این شامل منافعی است که در ۳ سال اخیر (از زمان شروع پژوهش) وجود داشته یا منافعی در خارج از این دوره که منطقاً بر کار تأثیرگذار است. منافع مالی شامل گرنت‌ها، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام، حق‌الزحمه‌ها، ثبت اختراع یا حمایت‌های مالی و منافع غیرمالی شامل وابستگی‌های حرفه‌ای، روابط شخصی یا باورهای ایدئولوژیک که ممکن است سوگیری ایجاد کنند، باشد افشا شوند. نویسندگان باید از خود بپرسند: «آیا توافقی وجود دارد که اگر پس از انتشار و بدون اعلام قبلی فاش شود، سبب شرمساری من یا همکارانم شود؟» نویسندگان باید «فرم رسمی اظهارنامۀ تضاد منافع» را تکمیل و هم‌زمان با ارسال مقاله بارگذاری کنند
(https://jcep.ut.ac.ir/data/jcep/news/%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D8%B6_%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B9.doc ) همچنین خلاصه‌ای از این بیانیه باید در بخش اختصاصی در متن مقاله درج شود. فرم تعهدنامه نیز از این لینک قابل دانلود است: https://jcep.ut.ac.ir/data/jcep/news/%D8%AA%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.doc
سلامت و اصالت پژوهش
ارائۀ نتایج به‌صورت شفاف و صادقانه وظیفۀ بنیادین نویسندگان است. هرگونه جعل، دستکاری یا تغییر غیرمجاز در تصاویر، سوء‌رفتار علمی محسوب می‌شود. در صورت کشف خطای اساسی در مقالۀ منتشرشده، نویسنده موظف است سریع به سردبیر اطلاع دهد و برای اصلاح یا مرجوع شدن مقاله همکاری کند. همچنین دستکاری تصاویر (مانند بهبود انتخابی، محوسازی، جابه‌جایی یا حذف ویژگی‌های خاص) مجاز نیست و نقض اخلاق علمی است.