داوران، بازوان داوطلب در نظام ارتباطات علمی هستند که با اعتبارسنجی پژوهش‌ها، به ارتقای کیفیت محتوای منتشرشده در نشریه کمک می‌کنند. از آنجا که این نشریه از آیین‌نامه‌ها و سیاست‌های «کُپ» (https://publicationethics.org) پیروی می‌کند، انتظار می‌رود داوران به استانداردهای اخلاقی و حرفه‌ای پایبند باشند.
1. وظایف اخلاقی و بی‌طرفی
الف) محرمانگی و اعتماد
ـ مقاله‌هایی که برای داوری فرستاده می‌شوند، باید به‌عنوان اسناد محرمانه دانسته شوند.
ـ به اشتراک نگذاشتن: داوران نباید جزئیات داوری، متن مقاله یا اطلاعات مربوط به آن را با دیگران به اشتراک بگذارند یا بدون اجازه آشکار سردبیر، مستقیم با نویسندگان تماس بگیرند.
ـ سوءاستفاده نکردن: اطلاعات یا ایده‌های منتشرنشده‌ای که در طول فرآیند داوری به‌دست می‌آیند، نباید برای منافع شخصی یا در پژوهش‌های خودِ داور استفاده شوند.
ـ نقض محرمانگی توسط هوش مصنوعی: بارگذاری همه یا بخشی از مقالۀ فرستاده‌شده در ابزارهای هوش مصنوعی مولد یا مدل‌های زبانی بزرگ، مانند ChatGPT ممنوع است. این اقدام ناقض حقوق مالکیت، حریم خصوصی داده‌ها و محرمانگی آثار منتشرنشدۀ نویسندگان است.
ب) تضاد منافع
داوران باید بی‌طرفی خود را حفظ و هرگونه تضاد منافع احتمالی را اعلام کنند.
ـ افشا: اگر داور معتقد است تضاد منافعی وجود دارد، مانند همکاری با نویسندگان در سه سال اخیر، اشتغال در مؤسسۀ مشترک یا ارتباط مالی با تحقیق، باید پیش از پذیرش داوری، سردبیر را مطلع کند.
ـ انصراف: در صورت شناسایی سوگیری احتمالی، داور باید با سردبیر مشورت کند که آیا نیاز به انصراف از داوری برای رعایت سوگیری‌نشدن وجود دارد یا خیر.
ـ دست‌کاری استنادی: داوران نباید استناد به آثار خود یا همکارانشان را پیشنهاد دهند، مگر اینکه دلایل علمی واقعی و مستدل وجود داشته باشد. درخواست استنادهای غیرضروری برای ارتقای مصنوعی شاخص‌ها، رفتاری غیراخلاقی است.
ج) اخلاق حرفه‌ای داور
ـ داوری‌ها باید به‌صورت آشکار و سازنده انجام شوند.
ـ پرهیز از نقد شخصی: نقد شخصی نویسنده نامناسب براورد می‌شود. داوران باید با احترام و حرفه‌ای عمل کنند و نظر خود را آشکارا و با استدلال‌های پشتیبان بیان کنند.
ـ هشدار اخلاقی: داوران باید نسبت به مسائل اخلاقی احتمالی مانند سرقت علمی، انتشار هم‌پوشان یا شباهت قابل توجه با آثار منتشرشده حساس باشند و نمونه‌ها را به سردبیر گزارش دهند.
ـ زمان‌بندی: داوران فقط در صورتی باید دعوت به داوری را بپذیرند که در آن حوزه متخصص باشند و اطمینان داشته باشند که می‌توانند داوری را در دورۀ زمانی توافق‌شده به اتمام برسانند.
۲. محتوای گزارش داوری
گزارش داوری با دو هدف اصلی تهیه می‌شود: کمک به گرفتن تصمیم نهایی به‌وسیلۀ سردبیر و کمک‌کردن به نویسنده برای بهبود کیفیت مقاله. همۀ اظهارنظرها باید مستدل، با جزئیات دقیق و در صورت نیاز همراه با استناد به منابع علمی معتبر باشد. برای تهیة گزارش داوری مطالعة محتوای این لینک https://doi.org/10.1257/jep.31.1.231 مفید است.
داوران باید اثر را براساس معیارهای زیر ارزیابی کنند:
الف) اصالت و اهمیت
ـ آیا مقالۀ پژوهشی نوآورانه ارائه می‌دهد یا دانش موجود در این حوزه را به‌طور قابل توجهی ارتقا می‌بخشد؟
ـ آیا پرسش پژوهش مهم و با حوزۀ فعالیت نشریه مرتبط است؟
ـ چنانچه نتایج و نتیجه‌گیری‌ها اصیل نیستند، داور باید به منابع مشابه ارجاع دهد.
ب) روش‌شناسی و داده‌ها
ـ آیا طرح پژوهش برای پاسخ به پرسش مطرح‌شده مناسب است؟
ـ آیا روش‌شناسی به اندازه‌ای جزئی‌نگارانه است که امکان بازتولید پژوهش به‌وسیلۀ دیگر پژوهشگران فراهم باشد؟
ـ آیا تجهیزات و مواد به‌درستی توصیف شده‌اند؟
ـ داوران باید اعتبار رویکرد، کیفیت داده‌ها و استفادۀ صحیح از تحلیل‌های آماری را بررسی کنند. خطاهای آماری رایج و نیازمند بررسی دقیق داور هستند.
ج) وضوح و ساختار
ـ آیا زبان مقاله شفاف و مختصر است؟
ـ آیا چکیده به‌طور دقیق منعکس‌کنندۀ محتوای مقاله است؟
ـ آیا مقدمه به‌وضوح پرسش پژوهش و بافتار آن را تبیین کرده است؟ اگر ضعف زبانی مانع درک استدلال‌های مقاله می‌شود، داور باید این مورد را به سردبیر گزارش دهد. وظیفۀ داور ویرایش زبانی متن نیست.
د) یافته‌ها و نتیجه
ـ آیا یافته‌ها به‌وضوح ارائه شده‌اند؟
ـ آیا ادعاهای مطرح‌شده معقول بوده و نتایج ارائه‌شده آن را پشتیبانی می‌کند؟
ـ آیا نتیجه به‌طور منطقی اجزای مختلف مقاله را به‌هم پیوند می‌دهد؟
ـ آیا به محدودیت‌های پژوهش اشاره شده است؟
هـ) جدول‌ها و شکل‌ها
ـ آیا تصویرها و جدول‌های مفید و اطلاع‌رسان هستند و داده‌ها را به‌درستی نمایش می‌دهند؟
ـ آیا نمایش آن‌ها در کل متن یکپارچه و منسجم است؟
و) پیامدهای پژوهش
ـ آیا مقاله شکاف میان نظریه و عمل را پر می‌کند؟
ـ یافته‌های پژوهش چه پیامدهای اقتصادی، تجاری، آموزشی، سیاست‌گذاری عمومی یا اجتماعی به همراه دارد؟
۳. استفادۀ مجاز از هوش مصنوعی مولد در فرآیند داوری
اگرچه بارگذاری مقاله‌های نویسندگان در ابزارهای هوش مصنوعی به‌دلیل مسائل محرمانگی ممنوع است، اما داوران مجازند فقط برای بهبود گزارش داوریِ خود از این ابزارها استفاده کنند.
استفادۀ مجاز (ویراستاری): داور می‌تواند از ابزارهای هوش مصنوعی مولد یا مدل‌های زبانی بزرگ برای بهبود ساختار، شفافیت زبان، دستور زبان یا خوانایی گزارش داوری خود استفاده کند.
افشای الزامی: در صورت استفاده از هرگونه ابزار هوش مصنوعی برای این منظور، داور موضوع را به‌طور شفاف به تیم تحریریه اعلام کند.
مسئولیت‌پذیری: داور همچنان مسئول و پاسخ‌گوی دقت، سخت‌گیری و سلامت کل گزارش داوری است. هوش مصنوعی هرگز نمی‌تواند جایگزین تخصص انسانی و ارزیابی نقادانۀ مناسب برای قضاوت علمی شود.
4. فرایند ارسال گزارش داوری
پس از تکمیل ارزیابی، داوران یکی از توصیه‌های زیر را به سردبیر ارائه دهد:
ـ پذیرش: مقاله بدون نیاز به تغییر، آماده انتشار است.
ـ بازنگری جزئی: مقاله با اصلاحات اندک پذیرفته است.
ـ بازنگری کلی: مقاله ظرفیت چاپ دارد، اما نیازمند تغییرهای اساسی و داوری دوباره است.
ـ رد مقاله: مقاله ضعف‌های بنیادین دارد و برای چاپ مناسب نیست.
داوران می‌توانند دیدگاه‌های خود را در کادر پیش‌بینی‌شده بنویسند و به اطلاع سردبیر برسانند یا این دیدگاه‌ها را در فایل ورد یا پی‌دی‌اف جداگانه به فرم ارزیابی پیوست کنند یا روی فایل ورد مقالة ارسالی دیدگاه‌های خود را به‌شکل «کامنت» بگذارند. نشریه توصیه می‌کند تا جای ممکن، گزارش داوری مفصل نگاشته شود تا هم سردبیر بتواند بر پایة آن درست تصمیم بگیرد و هم نویسندگان بتوانند اثر خود را بر پایة آن بهبود بخشند.